درمان و کنترل یبوست

بوست یکی از شکایات شایع در میان مردم است و معمولاً به صورت دفع سخت، دشوار، نامنظم و ناکامل صورت می‌گیرد. از آن‌جایی که دامنه‌ی اجابت مزاج و حالت‌های دفع مدفوع بسیار گسترده است، توصیف دقیق یبوست آسان نیست. علم پزشکی، یبوست را به صورت اجابت مزاج کمتر از سه بار در هفته و یبوست شدید را اجابت مزاج کمتر از یک بار در هفته در نظر گرفته است. زیرا بیشتر انسان‌ها حداقل سه بار دفع مدفوع هفتگی دارند، اما تعداد دفعات به ‌تنهایی ملاک کافی برای تعریف دفع نرمال مدفوع نیست و تعداد حرکات روده‌ای در روز یا هفته می‌تواند در افراد مختلف متفاوت باشد.


به طور کلی تعداد حرکات روده با افزایش سن کاهش می‌یابد. اکثر بزرگسالان اجابت مزاج بین سه الی ۲۱ بار در هفته دارند که کاملاً طبیعی در نظر گرفته می‌شود. الگوی اجابت مزاج روزانه فقط در کمتر از نیمی از مردم جهان دیده می‌شود. علاوه بر این، بسیاری از افراد دارای اجابت مزاج نامنظم هستند و هر روز تعداد حرکات روده‌ای یکسانی ندارند.


برخی افراد بدون مبتلا بودن به یبوست هم ممکن است فقط هفته‌ای دو بار دفع مدفوع بدون مشکل داشته باشند. حالت دیگری نیز وجود دارد که ممکن است فرد همین حداقل سه بار دفع متناوب مدفوع را در هفته داشته باشد، اما از فشاری که هنگام دفع به عضلات کف لگن و مقعد وارد می‌شود ابراز ناراحتی کند. احساس پری در مقعد، تخلیه‌ی ناکامل مدفوع و مدفوع سفت از دیگر علایم ابتلا به یبوست است. یبوست وقتی مزمن می‌شود که حرکات روده‌ای غیر طبیعی و عبور مشکل مدفوع برای چند هفته یا بیشتر ادامه پیدا کند. اگرچه یبوست گاه به گاهی در میان مردم متداول‌تر است اما بسیاری از مردم یبوست مزمن را نیز تجربه می‌کنند و در معرض عوارض ناشی از آن قرار می‌گیرند.
به دلیل ناآگاهی و اطلاعات ناکافی وقتی فرد از یبوست شکایت می‌کند، پزشک مجبور به پرسیدن سوألات دقیق‌تری در مورد مشکل بیمار است تا متوجه شود منظور بیمار واقعاً همان کلمه‌ای است که به کار می‌برد. با این حال ارزیابی میزان سفتی و سختی مدفوع توسط پزشک بدون معاینه‌ی انگشتی مشکل خواهد بود.
شکل ظاهری، حجم، میزان سفتی و قوام مدفوعی که خارج می‌شود تا حد زیادی به فاصله‌ی زمانی عمل دفع قبلی بستگی دارد. مدفوعی قطعه‌ای کوچک و سفت با سرعت کمتری نسبت به مدفوع شل و روان یا مدفوع حجیم، درون روده حرکت می‌کند.
با وجود این‌که یبوست یک بیماری و اختلال گوارشی شایع در نظر گرفته شده است اما بسیاری از مردم به چشم بیماری به آن نگاه نمی‌‌کنند و خیلی راحت از کنار آن می‌گذرند. یبوست می‌تواند مبدأ و منشأ بسیاری از اختلالات و مشکلات بعدی در ناحیه‌ی مقعد باشد. با این حال برخی خانواده‌ها از همان زمان کودکی با تأکید بر اجابت مزاج روزانه‌ی فرزندشان و کنترل آن به کودک‌شان آموزش داده‌اند که تأخیر یا اختلال در دفع مدفوع موضوعی نگران‌کننده است. از طرفی یبوست می‌تواند منشأ روانی داشته باشد، برخی افراد به دلیل خجالت از دست‌شویی رفتن در جمع یا محل کار، عمل دفع مدفوع خود را به تأخیر می‌اندازند و احساس دفعی که در مقعد ایجاد شده است را با نادیده گرفتن، سرکوب می‌کنند. همین بی‌توجهی به عمل دفع باعث فاصله افتادن بیشتر بین دو اجابت مزاج اخیر خواهد شد و بدین صورت مدفوع ساعات طولانی تری را درون روده باقی مانده و سفت و خشک‌تر می‌شود. به همین سادگی خود فرد برنامه‌ی یک اختلال را در بدن می‌چیند و اجرا می‌کند. علایم یبوست شامل:

  • درد پایین شکم؛
  • حرکات روده‌ای کم؛
  • زور زدن حین اجابت مزاج؛
  • مدفوع سفت و سخت یا در قطعات کوچک و گلوله‌ای؛
  • خونریزی از مقعد؛
  • حس تخلیه ناقص پس از اجابت مزاج؛
  • ناراحتی در ناحیه شکم؛
  • نفخ شکم، گاهی اوقات اتساع شکم؛
  • اسهال گاه به گاهی به علت انسداد روده بزرگ توسط مدفوع سخت.

علت یبوست

از لحاظ تئوری یبوست می‌تواند از عبور آهسته‌ی غذا در هر قسمتی از روده به وجود آید، اما یبوست معمولاً با جنبش آهسته‌ی مدفوع در روده بزرگ ایجاد می‌شود. یبوست می‌تواند دلایل بسیاری داشته باشد که در ایجاد آن نقش دارند. رژیم غذایی کم‌فیبر و عادات تغذیه‌ای و رفتاری غلط و کم‌تحرکی شایع‌ترین علت یبوست در جهان محسوب می‌شود. البته اختلال در حرکات روده‌ای یا عملکرد راست‌روده و مقعد ناشی از اختلال در اعصاب دستگاه گوارش یا مصرف برخی داروها نیز بی‌تأثیر نیست. یبوست همچنین می تواند با اسهال متناوب ایجاد شود. برخی از علل شایع یبوست عبارتند از:

  • تغییر در رژیم غذایی یا فعالیت‌های معمول روزانه؛
  • خوردن مقدار زیادی از محصولات لبنی؛
  • اختلالات اشتها؛
  • سندرم روده تحریک پذیر (سیکل اسهال یبوست معمولاً در سندرم روده‌ی تحریک پذیر (IBS) رخ می‌دهد.)؛
  • اختلال عصبی مانند بیماری پارکینسون و یا اسکلروز متعدد؛
  • مصرف ناکافی آب و فیبر در رژیم غذایی؛
  • استفاده بیش از حد از ملین‌ها (مصرف بیش از اندازه از ملین‌های گیاهی مانند روغن کرچک و سنا می‌تواند در حرکات طبیعی روده بزرگ اختلال اساسی ایجاد کند.)؛
  • دوران قاعدگی و بارداری (سطح بالایی از هورمون استروژن و پروژسترون در دوران قاعدگی و بارداری ممکن است منجر به یبوست شود. یک مورد از هر پنج زن باردار دچار یبوست بارداری می‌شود.)؛
  • اختلال عصبی و عضلانی در دستگاه گوارش (بسیاری از بیماری‌ها مانند دیابت، اسکلرودرمی، انسداد کاذب روده، بیماری هیرشپرونگ، بیماری شاگاس و سرطان یا تنگی روده بزرگ می توانند عملکرد عضلات و اعصاب روده بزرگ را دچار اختلال کنند.)؛
  • بیماری‌های سیستم عصبی مرکزی (برخی از بیماری‌های مغز و نخاع از جمله بیماری پارکینسون، ام اس و آسیب های نخاعی ممکن است منجر به یبوست شود.)؛
  • مقاومت در برابر احساس دفع مدفوع (برخی از مردم به دلیل هموروئید یا شقاق اجابت مزاج را به تأخیر می‌اندازند.)،
  • فشار روانی و استرس؛
  • اینرسی کولون (اینرسی کولون یک بیماری با علت نامشخص و وضعیتی است که در آن اعصاب یا عضلات روده بزرگ به طور طبیعی کار نمی‌کند. در نتیجه، محتویات روده بزرگ نمی‌تواند کامل تخلیه شود. مصرف بی‌رویه ملین‌ها نیز ممکن است در اینرسی کولون نقش داشته باشد.)؛
  • اختلال هورمونی (از جمله کم‌کاری غده تیروئید و افزایش هورمون پاراتیروئیدی (با افزایش میزان کلسیم در خون) می توانند منجر به یبوست شوند.)؛
  • اختلال عملکرد کف لگن (اختلال عملکرد کف لگن به صورت انسداد یا تأخیر خروج مدفوع با علت ناشناخته است که در آن عضلات لگن و اطراف مقعد قادر به فعالیت طبیعی خود نیستند. این عضلات برای اجابت مزاج بسیار مهم هستند.)؛
  • داروهای ضد درد مخدر مانند کدئین و اکسی کدون؛
  • داروهای ضد افسردگی مانند آمی‌تریپتیلین و ایمی پرامین؛
  • داروهای ضد تشنج مانند فنی‌توئین و کاربامازپین؛
  • مکمل‌های حاوی آهن؛
  • داروهای مسدوده کننده کانال کلسیم مانند دیلتیازم و فدیپین؛
  • آنتی اسیدهای حاوی آلومینیوم مانند هیدروکسید آلومینیوم و کربنات آلومینیوم؛
  • سرطان روده بزرگ.

اقدامات خانگی درمان و کنترل یبوست

در مراحل اولیه‌ی ابتلا به یبوست می‌توان با چند راه‌کار ساده به رفع آن کمک کرد. اگرچه این درمان‌ها قطعی نیست و در صورت تداوم یبوست باید به صورت اساسی پس از پیدا شدن علت اصلی آن درمان شود. این اقدامات که در پیشگیری از یبوست هم مؤثر هستند شامل:

  • نوشیدن دو تا چهار لیوان آب اضافی در روز؛
  • مصرف مایعات گرم، چای کم‌رنگ یا قهوه در حد یک فنجان روزانه به خصوص در صبح؛
  • تغذیه‌ی سالم (یک رژیم غذایی متعادل و خوب حاوی مقدار زیادی فیبر است. فیبر یک ماده گیاهی غیر قابل هضم است که می‌تواند به حجیم و نرم شدن مدفوع در روده و دفع آسان آن کمک کند، منابع غنی از فیبر شامل میوه‌ها (به خصوص آلو، انجیر،انگور، کشمش)، سبزیجات، حبوبات (به خصوص لوبیا)، نان سبوس‌دار و غلات است.)؛
  • مصرف روغن گیاهی زیتون و دانه‌ی سویا همراه با غذا؛
  • مصرف عسل طبیعی روزانه؛
  • خودداری از مصرف بیش از حد شیرینی‌ها و غذاهای چرب و روغنی؛
  • کاهش مصرف شیر و محصولات لبنی؛
  • حداقل ۳۰ دقیقه ورزش روزانه‌ی منظم؛
  • خوردن صبحانه‌ی کامل؛
  • وعده‌ی شام سبک و کم‌حجم؛
  • رفتن به دستشویی به محض احساس دفع مدفوع؛
  • تنظیم ساعت دفع مدفوع در یک زمان خاص (بعد از صبحانه بهترین زمان برای اجابت مزاج است)؛
  • مصرف ملین ضعیف در صورت نیاز مانند هیدروکسید منیزیم (مصرف بیش‌تر از دو هفته از مسهل یا ملین نیاز به تجویز و تأیید پزشک دارد.).

یک دیدگاه ارسال کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *